Nên vì cái lợi chung, cơ bản và lâu dài

Những cánh rừng tươi đẹp ở Tây Nguyên và nhiều nơi khác, có thể sẽ biến mất nếu việc khai thác bauxite được triển khai ồ ạt trên quy mô lớn.

Tính khả thi của dự án bauxite Tây Nguyên như thế nào? Việc khai thác bauxite ở vùng đầu nguồn của các tỉnh miền trung liệu có “lợi bất cập hại”? Để góp phần trả lời cho các câu hỏi này, tôi xin điểm qua những khía cạnh kỹ thuật, môi trường liên quan đến tính khả thi của các dự án bauxite, alumina và aluminium đang được dự kiến triển khai ở Tây Nguyên.

Bauxite có phải là một lợi thế về tài nguyên của Việt Nam?

Bauxite là một khoáng vật tương đối phổ biến. Hơn 90% bauxite được sử dụng cho sản xuất alumina và từ alumina sản xuất ra nhôm kim loại. Nhưng, để sản xuất ra nhôm kim loại, người ta có thể không cần đến bauxite mà dùng các khoáng vật khác như đất sét kaolin, các khoáng vật kim loại khác, diệp thạch chứa dầu, than có độ tro cao... Vì vậy, bauxite không được coi là khoáng vật quý hiếm (vì phổ biến ở khắp nơi, trữ lượng hơn 75 tỉ tấn và có thể thay thế bằng các sản phẩm khác), trên thế giới không nước nào coi bauxite là khoáng sản chiến lược.

Trữ lượng bauxite ở Việt Nam khoảng 2,4 tỉ tấn, chủ yếu ở Tây Nguyên (91,4%). Chất lượng bauxite của Tây Nguyên cũng không thuộc loại tốt so với của thế giới do hàm lượng oxyt nhôm (Al2O3) thấp (44-53%), nhưng hàm lượng oxyt silic (SiO2) lại cao (1,6-5,1%). Hiện Việt Nam có tới sáu báo cáo địa chất về trữ lượng bauxite đã được thông qua. Tuy nhiên, số liệu về trữ lượng địa chất của bauxite là không đáng tin cậy, không đủ tiêu chuẩn để lập dự án đầu tư.

Tóm lại, bauxite ở Tây Nguyên không phải là một lợi thế về tài nguyên thiên nhiên. Về điều kiện mỏ-địa chất và mỏ-kỹ thuật, bauxite của Việt Nam không có thuận lợi gì hơn để cạnh tranh với các nước.

Tính khả thi của việc khai thác bauxite và chế biến alumina

Để thâm nhập được vào thị trường thế giới vốn đang rất ổn định, sản lượng bauxite của Việt Nam phải đủ lớn. Nếu quy mô dưới 20 triệu tấn/năm, Việt Nam khó tìm được thị trường hiệu quả (trừ khi chúng ta chấp nhận bán với giá rẻ). Nhưng, nếu khai thác bauxite ở Tây Nguyên với quy mô lớn để bảo đảm tính kinh tế, chúng ta sẽ phải đối mặt với vấn đề môi trường.

Trong 30 năm qua, xu thế chung trên thế giới là dịch chuyển các cơ sở sản xuất alumina từ các nước tiêu dùng nhôm và cán nhôm (các nước phát triển) sang các nước khai thác bauxite (các nước đang phát triển), để giảm chi phí và quan trọng hơn là tránh ô nhiễm môi trường. Ở Việt Nam, dự kiến có bảy dự án chế biến alumina với tổng công suất 5,3 triệu tấn/năm.

Hiện nay, tổng sản lượng alumina của toàn thế giới khoảng 65 triệu tấn/năm. Điều bất lợi cho các dự án chế biến alumina trong nước là hai trong ba nước sản xuất alumina lớn nhất thế giới đều nằm gần Việt Nam, đó là Úc và Trung Quốc. Alumina sản xuất tại hai nước châu Á này đều có khả năng cạnh tranh mạnh. Trong trường hợp Việt Nam không thể phát triển ngành điện phân nhôm trong nước (sẽ được đề cập sau đây), tức là sử dụng alumina trong nước, thì việc xuất khẩu alumina phải xét rất kỹ đến yếu tố này. Không nên để lặp lại tình trạng bán rẻ tài nguyên như việc xuất khẩu than (hiện nay, theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, tính quy đổi theo chất lượng, giá than xuất khẩu của Việt Nam vào cùng một thị trường là Nhật Bản rẻ hơn của Úc tới 30%).

Liệu Việt Nam có thể sản xuất nhôm với giá rẻ?

Sản xuất aluminium (điện phân nhôm) có mức tiêu hao điện rất lớn. Mặc dù, trong hơn thế kỷ qua, mức tiêu hao điện năng đã giảm mạnh, nhưng vẫn còn khá cao, bình quân 12-18 kWh/ki lô gam nhôm thành phẩm. Hơn 55% nhôm của thế giới được sản xuất nhờ sử dụng nguồn điện giá rẻ từ các nhà máy thủy điện. Số còn lại được sản xuất ở những nơi có dư thừa nguồn năng lượng tự nhiên không sử dụng có hiệu quả cho các nhu cầu tại chỗ.

Như vậy, việc sản xuất nhôm trong nước trước hết phụ thuộc vào khả năng cung cấp điện với giá rẻ của nền kinh tế. Theo các dự báo trong quy hoạch phát triển ngành điện, hiện nay và trong tương lai, khả năng cung cấp điện cho nền kinh tế thường thấp hơn nhu cầu. Trong các điều kiện như vậy, xét về vĩ mô, thì không nên ưu tiên triển khai các dự án hay phát triển các ngành kinh tế có mức tiêu hao điện năng lớn. Như vậy, việc triển khai dự án nhôm tại Việt Nam hiện nay và trong tương lai là không khả thi, kể cả trường hợp giá điện các dự án điện phân nhôm có thể mua tới 4-5 xu Mỹ /kWh. Trong tương lai, bất cập này càng không thể giải quyết khi tỷ trọng của thủy điện ngày càng giảm trong cân bằng năng lượng của hệ thống điện và Việt Nam phải nhập khẩu năng lượng.

Giá nhôm năm 2006 trên thị trường London bình quân khoảng 2.489 đô la Mỹ/tấn. Dự kiến năm 2007 khoảng 2.525 đô la Mỹ/tấn. So với các sản phẩm khoáng sản khác, trong 20 năm qua, giá bauxite, alumina và nhôm tương đối ổn định (nếu loại trừ yếu tố lạm phát) trong khi giá các sản phẩm khác tăng nhanh (đặc biệt là dầu, khí, kim loại màu...).

Khoảng một phần ba sản lượng nhôm trên thế giới là nhôm tái chế, tương đương khoảng 11 triệu tấn. Nhôm tái chế thường có giá rẻ hơn sản xuất từ alumina. Đồng thời, nhiều sản phẩm dùng nhôm kim loại đang có xu hướng được thay thế bằng các chất rẻ tiền khác (như giấy, gỗ, chất dẻo). Vì vậy, trong tương lai, quan hệ cung - cầu về nhôm không có lợi cho xu thế tăng giá bán nhôm trên thị trường. Trong khi đó, giá các nguồn năng lượng hóa thạch (than, dầu, khí) và giá điện sẽ tiếp tục tăng cao.

Các nguy cơ ô nhiễm khác

Các chất thải trong quá trình sản xuất alumina có chứa các thành phần oxyt của sắt, silic và titanium, đồng thời cũng đi kèm với các nguyên tố như kẽm, phốt pho, nickel và vanadium. Các chất thải này tuy không độc hại, nhưng tương đối bền vững về mặt hóa học, vì vậy nó phải được chôn dưới đất hoặc bảo quản một cách rất nghiêm túc.

Bên cạnh đó, chất thải cathode của công nghiệp điện phân nhôm cũng có khối lượng rất lớn, được hình thành sau mỗi chu kỳ 6-7 năm khi phải thay cathode mới (than điện cực) có chứa các vật liệu được làm từ các thành phần điện phân và cyanide đòi hỏi phải được chôn cất dưới đất, không để tiếp xúc với nước mặt và nước ngầm và thường xuyên phải giám sát theo dõi sự thay đổi của thành phần.

Ngoài các chất thải rắn, mức phát thải làm ô nhiễm môi trường của ngành nhôm, dù với công nghệ tiên tiến nhất, vẫn rất lớn (0,5-1 ki lô gam chất phát thải fluoride tính cho mỗi tấn nhôm). Vì vậy, ngành công nghiệp nhôm đòi hỏi phải khử 96-99% chất phát thải độc hại đối với môi trường.

Hiện nay việc triển khai dự án bauxite-alumin đã được chuyển về TKV. Tôi cho rằng đây chưa phải là một quyết định tối ưu vì bản thân TKV còn chưa có khả năng giải quyết việc phát triển ngành than một cách bền vững và có hiệu quả. Với nguồn lực có hạn, nhất là tri thức, kinh nghiệm, nhân lực có chuyên môn về bauxite, alumina của TKV còn yếu, TKV hầu như chỉ có thế mạnh ở khâu đơn giản nhất, rẻ tiền nhất là khai thác lộ thiên quặng bauxite. Vì vậy, việc triển khai các dự án bauxite nhôm sẽ rất khó khăn.

* *

Tóm lại, tính khả thi của các dự án bauxite, alumina, aluminium cần phải được khẳng định theo ba tiêu chí, đó là sự cần thiết của sản phẩm nhôm đối với nền kinh tế; tính hợp lý và tối ưu về mặt kỹ thuật và công nghệ, và hiệu quả kinh tế của dự án. Đến nay, việc thuyết phục về sự cần thiết, tính hợp lý và kinh tế của dự án là chưa có cơ sở chắc chắn. Trước khi có các quyết định tiếp theo, các dự án cần được nghiên cứu, đánh giá, so sánh chuẩn mực, đặc biệt vấn đề môi trường phải được nghiên cứu một cách tổng thể và khoa học. Xin hãy coi trọng lợi ích lâu dài cơ bản của nền kinh tế.